Powrót do

Globalizacja w literaturze in progress

dodany: 19.12.2009 | autor: Patrycja Machałek

Chociaż zgodnie i smutno kiwając głowami nad straconą już sprawą krytykujemy (i słusznie!) wszechobecne zjawisko ekonomizacji literatury skupione nie na promocji czytania, oryginalnego tworzenia czy podsycaniu żaru kreatywności i poszukiwaniu pereł w mule, ale na sprzedaży z jak największym zyskiem, nie zwracamy uwagi na to, że czasami możemy też na tym skorzystać.

Efektem ubocznym rozkręcenia tej wielkiej machiny produkującej w większości średniej jakości czytadła i ogromne pieniądze są zabiegi PR-owe i coraz wymyślniejsze sposoby reklamowania swoich wydań.

Do takiego zabiegu uciekła się słoweńska Beletrina, wydawnictwo skupiające wokół siebie znakomitych twórców, znane z wysokiego poziomu wydawanej literatury i kojarzone bardzo dobrze. Siedmioro pisarzy wybrało się na literackie tournée po kilku krajach Europy, w tym do Polski, gdzie gościli w poniedziałek 26 października, skąd potem (zostawiając Mihę Mazziniego, który jednak nie wydawał się być z tego powodu niezadowolony) pojechali do Lwowa i Kijowa.

Instytut Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Warszawskiego zorganizował pobyt Suzany Tratnik, Milana Jesiha, Mihy Mazziniego, Janiego Virka, Vlada Kreslina, historyka literatury Matevža Kosa oraz eseisty Mitji Čandera w Warszawie i trzeba przyznać, że ten jeden dzień był bardzo intensywny.

Oficjalnie poniedziałek rozpoczął się, nie jak każdy poniedziałek, minutę po północy, lecz o 13:00 w budynku IFS w Warszawie, gdzie Matevž Kos wygłosił wykład na temat wpływu globalizacji na literaturę słoweńską. Spotkanie było prowadzone przez profesora Zdzisława Darasza.

Wykład, chociaż krótki, był bardzo nasycony tym wszystkim, czego chcielibyśmy wiedzieć na temat globalizacji we współczesnej literaturze słoweńskiej, ale też i bogaty w informacje na temat kondycji współczesnej literatury w Słowenii, jej głównych tendencji i miejsca w społeczeństwie. Jak się okazuje, co łatwo odgadnąć ze względu na globalizaję ogarniającą i wpływającą na wszystkie dziedziny życia, sytuacja współczesnej literatury w Słowenii jest bardzo podobna do tej, którą obserwujemy w Polsce (choć może polskie wydawnictwa nie organizują tak chętnie „swoim” pisarzom wycieczek po Europie).

O ile więc ogólna kondycja literatury ma się stosunkowo dobrze, tj. książki jeszcze ma kto pisać i – o dziwo - znajdują się czytelnicy, choć bardzo często są to te same osoby, które znaleźć można w pierwszej grupie, zawiązuje się więc coraz bardziej hermetyczne, literackie koło Macieja, o tyle coraz łatwiej jest znaleźć wiele podobieństw do sytuacji, w jakich znajduje się wiele literatur europejskich, najpierw w literaturze postmodernizmu (najprościej porównać do naszej rodzimej): subiektywizacja narracji, język coraz bardziej zbliżony do mowy potocznej (a nawet jeszcze dalej, do specyficznych socjolektów – D. Masłowska, G. Vojnović), postmodernistyczne tendencje pisania prozy politycznej (D. Jančar) i metafizycznej (M. Tulli, A. Blatnik)itd, i dalej, w najnowszej literaturze nazwanej przez Matevža Kosa „po-postmodernizmem”.

Wniosek wynikający z obserwacji tych tendencji jest jednak dosyć oczywisty – we współczesnej literaturze słoweńskiej mamy sytuację bardzo intensywnej globalizacji in progress. W jaki sposób wartościować to znawisko, pokaże historia, póki co, udajmy się do Domu Kultury Śródmieście, gdzie odbył się już nie teoretyczny wykład o pisarzach i ich książkach, ale spotkanie z nimi.

Spotkanie odbyło się wieczorem i przyciągnęło tylu chętnych, że udało się zdziwić organizatorów. Na szczęście obyło się bez dramatycznej walki o miejsca i emocjonalnych wypowiedzi, których należałoby potem żałować, niemniej jednak frekwencja była imponująca.

Prezentacja dorobku artystycznego twórców zaproszonych przez warszawskich słowenistów odbyła się w bardzo miłej atmosferze i – co warto podkreślić – tradycyjnej formie. Goście zaczekali cierpliwie aż publiczności zostanie przedstawiony ich dorobek artystyczny i krótki życiorys a następnie każdy z pisarzy przedstawił fragment wybranego utworu.

Odpowiednie fragmenty zostały przeczytane także w polskich przekładach, co, choć bardzo chwalebne i słuszne, w sali pełnej słowenistów jest przedsięwzięciem szalenie ryzykownym – każde tłumaczenie automatycznie zostało poddane głębokiej analizie przekładu i narażone na krytykę pod względem kryterium „czy ja zrobiłbym to lepiej?”

Na szczęście dla nas wszystkich, tłumaczenia fragmentów utworów zostały wydrukowane i umieszczone w książeczce wydanej przez Beletrinę przy współpracy strony Czaru Słowenii, tak więc każdy uczestnik spotkania mógł sobie zabrać przekłady do domu i tam na spokojnie je zgłębiać.

Przekłady fragmentów utworów są nie tylko dobre i poprawne, ale też przede wszystkim, są. Przedstawiają twórczość współczesnych słoweńskich pisarzy we właściwy sposób, oddają wartości przekazywane przez teksty oryginału w sposób adekwatny do tego, w jaki odpowiednie teksty oryginału przekazują swoje treści.

Co jednak jest najważniejsze – w świecie, gdzie globalizacja (volk iz gozda!) na tyle znacząco wpłynęła na rynek wydawniczy, że wydaje się tylko to, co zapewnia gwarantowany sukces finansowy (to ten sam świat, gdzie gubi się pojęcie wartości i smaku, zwłaszcza w literaturze – a może nawet „literaturze”?), przekłady utworów słoweńskich pojawiają się nie dość, że konsekwentnie, ale przede wszystkim coraz częściej (a może – coraz odważniej?) – dość wspomnieć o „Śmiechu za drewnianą przegrodą” w tłumaczeniu Joanny Pomorskiej, czy o najnowszym wydaniu „Nocy w Lublanie” - antologii współczesnej krótkiej prozy słoweńskiej.

By tradycji stała się zadość, nie została pominięta ta część spotkania literackiego, która przynosi zazwyczaj najwięcej niespodzianek, czyli pytania publiczności.

Zwykle przy takiej okazji autorzy mogą się przede wszystkim zorientować, czy udało im się osiągnąć z góry zakładany (przez większość) cel, tj. napisać książkę, którą czytelnicy byliby w stanie zrozumieć. I zwykle też okazuje się, że zawsze znajdzie się ktoś, kto jej nie zrozumie, chociaż o ile jest to jedna zabłąkana owca, można ją spisać na straty bez większego lamentu.

Na szczęście dla nas wszystkich z Lublany przyjechali pisarze, którym nie zdarza się pisać bez sensu, toteż pytania i odpowiedzi miały charakter pomocniczy, klarujący pewne sprawy i większej mierze żartobliwy, wszystko więc przebiegło bez frapujących niespodzianek.

Punktem programu był wieczorny koncert Vlada Kreslina w warszawskiej Jadłodajni Filozoficznej.

Czego by o nim nie pisać – koncert Vlada Kreslina jest wydarzeniem. Nie tyle zmęczeni intensywnie spędzonym dniem, co po prostu ekstremalnie wyczerpani, na koncercie zdaliśmy się wszyscy o tym zapomnieć i wspaniale bawić.

Nie tylko zresztą sama publiczność dobrze się bawiła – po krótkim czasie na scenę wyszedł też Jani Virk, który (póki co) bardziej znany jest jednak jako pisarz i redaktor, choć jak się okazuje, gdyby tylko chciał, mógłby z powodzeniem występować wokalnie.

We wtorek 27 października, już na Uniwersytecie Śląskim wykład wygłosił Miha Mazzini, który nie wybrał się na Ukrainę z resztą słoweńskich twórców, lecz został w Polsce, z czego się ogromnie cieszyliśmy.

Temat wykładu był może trochę niecodzienny dla filologów, ale może przez to tym bardziej interesujący, a na pewno odświeżający. Miha Mazzini mówił bowiem o tym „dlaczego pisarze piszą” i omówił ten temat z punku widzenia, który najbardziej interesuje go ze względu na swoje studia doktoranckie, związane z neurobiologią.

Mózg, jego działanie i funkcje to strasznie skomplikowana sprawa i jako zdeklarowanej humanistce pozostaje mi pozostać przy tym ogólnym stwierdzeniu i nie rozwijać go dalej ze względu na to, że temat, którego z pełną świadomością decyduję się nie podejmować jest dla mnie jak najbardziej obcy i tajemniczy. Niemniej jednak wykład był bardzo ciekawy i oświecający – otwierał oczy na zupełnie inny punkt widzenia i zawierał sporą dawkę naprawdę fascynujących informacji na temat funkcjonowania mózgu i tego, jak „działa” umysł pisarza.

W Katowicach odbyły się także dwa pokazy filmów Mihy Mazziniego w studyjnym kinie Światowid – na pierwszym pokazywany był krótkometrażowy film „Sirota s čudežnim glasom” i pełnometrażowy „Sladke sanje”, na drugim zaś krótkometrażowy „Svobodna si. Odloči se” oraz „Operacija Cartier”. Po pierwszej projekcji odbyło się także krótke spotkanie z Mazzinim – autorem scenariuszy do wszystkich filmów i reżyserem oby filmów krótkometrażowych. Wywiad był oczywiście możliwością poszerzenia swoich horyzontów i dowiedzenia się czegoś więcej na temat słoweńskiego kina. Publiczność dopisała, gość został zasypany pytaniami i wydawał się być bardzo zadowolony ze spotkania z polskimi kinomanami.

W środę 28 października odbyło się spotkanie literackie przygotowane przez wykładowców i studentów Uniwersytetu Śląskiego w katowickim klubie Cogitatur. Szeroko zakrojony tematycznie wywiad prowadził pisarza (i słuchaczy) przez kolejne fazy jego twórczości i książki, które wydał, tematy, które w swojej twórczości podejmował i cele, jakie mu przyświecały. Zaprezentowane zostały także fragmenty przekładów utworów Mihy Mazziniego przygotowane przez studentów. Wieczorek literacki umożliwił zatem głębsze poznanie specyfiki twórczości literackiej tego znakomitego pisarza.

Tournée twórców związanych z Beletriną na pewno nie przeszło bez echa. Udowodniło, że zainteresowanie literaturą i kulturą Słowenii w Polsce jest żywe, że Polacy entuzjastycznie i otwarcie przyjmują to, co proponuje nam słoweńska kultura i wychodzą jej naprzeciw.

Nie pozostaje więc nic innego, jak czerpać pełnymi garściami z tego, co wraz z tym spotkaniem dane nam było doświadczyć, poznać, zobaczyć i czego mogliśmy się nauczyć i czekać na więcej – może jednak ta globalizacja ma swoje dobre strony?