Powrót do

Vuk Karadžić (yu)

dodany: 09.06.2003 | przygotowała: Agnieszka Sosnowska

Od początku XIX w. Serbowie, wśród ciągłych walk, stopniowo wyzwalali się spod władzy tureckiej i budowali trwałe zręby własnej państwowości. Towarzyszył temu wielki przełom kulturalny, którego przywódcą był Vuk Stefanović Karadžić.

Urodził się on 26.10. 1787 r. w Tršiću, a zmarł 7.02. 1864 r. w Wiedniu. Był wybitnym serbskim językoznawcą, etnografem i historykiem.

W dzieciństwie nauczył się szybko czytać, od jednego ze swoich krewnych. Krótko uczęszczał do szkoły ludowej, a następnie do szkoły przyklasztornej w monastyrze Tronoša (w Tronošy powstał anonimowy letopis o carze Lazarze i bitwie kosowskiej). W 1804 roku był pisarzem w jednym z oddziałów powstańczych podczas pierwszego powstania serbskiego. Później przebywał w Karlovcach, gdzie uczył się języka niemieckiego i łaciny. Następnie studiował w Belgradzie w Szkole Głównej (Velika škola) założonej przez Dositeja Obradovića.

W 1813 roku wyjeżdża do Wiednia. Tam właśnie zawarł znajomość z cenzorem książek, znanym Słoweńcem Jernejem Kopitarem. Za jego zachętą, Vuk w 1814 roku wydaje pierwszy zbiorek pieśni ludowych oraz gramatykę języka serbskiego, zawierającą zarys reformy językowej.

W 1815 roku Vuk przebywa w Sremie. Tam zbiera pieśni ludowe i materiały do słownika.

W 1818 roku przy wydatnej pomocy Kopitara, Vuk publikuje słownik języka serbskiego, po czym udaje się do Rosji.Zostaje tam bardzo zaszczytnie przyjęty, ale niestety nie otrzymuje materialnego poparcia, na którym mu wówczas zależało. W 1820 roku Vuk ponownie wraca do Serbii, źle się jednak czuł w towarzystwie ludzi ze świty Milosza Obrenovića.

W 1823 roku, ze względu na niezabezpieczone podstawy egzystencji, Vuk wyjeżdża do Niemiec, z zamiarem studiowania medycyny. Tam poznaje słynne osobistości jak W. Goethe i Jakub Grimm. Vuk spotkał się tam z bardzo miłym przyjęciem. Uniwersytet w Jenie nadał mu tytuł doktora filozofii. Wiele naukowych towarzystw zaprosiło go do współpracy. W 1826 car rosyjski przyznał mu roczną pensję. Po powrocie do Serbii w 1828 został sędzią w Belgradzie, zajmował się tłumaczeniem kodeksu Napoleona. Wkrótce padł ofiarą intryg, wrogowie oskarżyli go przed władzami austriackimi o działanie na rzecz Rosji, w Rosji natomiast miał opinię agenta austriackiego i zwolennika katolicyzmu.

W 1831 Karadžić opuścił Serbię i wysłał list do księcia Milosza, w którym krytykował jego sposób rządzenia.W latach 1834 - 35 podróżował po Czarnogórze, zbierając materiały etnograficzne. Stosunki z księciem Miloszem uległy wówczas poprawie i Karadžić otrzymał niewielką pensją od rządu serbskiego.W 1838 podróżował po Chorwacji i Dalmacji, a następnie w 1841 waz z grupką Rosjan po Dalmacji, Czarnogórze i Serbii.

W 1847 ukazały się trzy książki: przekład Nowego Testamentu pióra samego Karadžića, pierwszy zbiorek wierszy B. Radičevića i Rat za srpski jezik i pravopis Đ. Daničića. Rok 1847 można uznać za początek zwycięstwa reformy.

W 1850 zawarto między Serbami i Chorwatami umowę o wspólnym języku literackim, opartym na dialekcie sztokawskim ze wschodniej Hercegowiny. Karadžić doczekał się za życia zwycięstwa swych reform.

Główne założenia językowej rewolucji Karadžića pochodziły od J. Kopitara, próbującego dokonać podobnego przewrotu w Słowenii. Chodziło o uznanie za literacki czystego języka ludowego (a konkretnie sztokawskiego dialektu wschodnio - hercegowińskiego) a także uproszczenie pisowni tak, by każdej głosce odpowiadała jedna litera.

Na straży dotychczasowego języka (słowiano-serbskiego) stała zgrupowana na terenie południowych Węgier potężna i wpływowa serbska hierarchia kościelna, ściśle wiążąca kwestie językowe z wyznaniowymi i narodowymi. W tych warunkach propozycje Vuka były zamachem na prawosławnych, a romantyczny demokratyzm reform budził opory wśród istniejącej już wówczas warstwy wykształconych Serbów. Ostre sprzeciwy wywołała już pierwsza lingwistyczna praca Karadžića - Pismenica srpskoga jezika (1814 Gramatyka języka serbskiego), chociaż nie zawierała ona jeszcze pełnego programu zmian i nie prezentowała zwartego systemu językowego jaki wypracował autor później. Drugie poprawione i uzupełnione wydanie gramatyki opublikowane zostało razem ze słownikiem.

Srpski rječnik (1818) zawierał przeszło 26 tys. słów występujących w języku ludowym, tłumaczonych na łacinę i niemiecki przez Jerneja Kopitara. Drugie poszerzone wydanie ukazało się 1852. Karadžić był także autorem pierwszego serbskiego elementarza.

Chcąc w pełni ukazać możliwości proponowanego języka przełożył Nowy Testament. Przekład nie był zupełnie udany, zawierał zapożyczenia i nowotwory językowe. Z punktu widzenia stylistyki tłumaczenie to cenione jest bardzo wysoko. Jako zbieracz pieśni ludowych wydał w roku 1814 zbiorek Mala prostonarodna slavenosrbska pjesnarica (Mały ludowy słowiano-serbski śpiewnik), zawierający 100 pieśni lirycznych i 8 epickich. Vuk zanotował je częściowo z pamięci, częściowo zaczerpnął z repertuaru swojej krewnej. Owocem terenowych badań w Sremie był następny tom: Narodna srbska pjesnarica (1815, Ludowy śpiewnik serbski), w którym również przeważała liryka.W 1823 w Lipsku ukazało się 3-tomowe wydanie pieśni, 6 tomów opublikowano w latach 1841 - 66. Pełne 9-tomowe wydanie serbskich pieśni ludowych ze zbiorów Karadžića ukazało się w latach 1891 - 1902.

Folklorystyczna działalność Vuka odegrała poważną role polityczną. Zwróciła uwagę Europy na niewielki, z trudem torujący sobie drogę do niezależności naród, wzbudziła zachwyt dla tworów jego chłopskiej kultury. Vuk celowo wysuwał na czoło utwory mówiące o walkach z Turkami (łącznie z wydarzeniami niemal aktualnymi), zapoczątkował rozwój legendy kosowskiej, związany z klęską narodową (1389) oraz kult hajduków.

Karadžić nie poprzestawał jedynie na poezji ludowej, wydał również Narodne srpske pripovijetke (1821, Ludowe opowiadania serbskie) oraz Narodne srpske poslovice (1836, Ludowe przysłowia serbskie).

Inne ważniejsze prace Karadžića to Kovčežić za istoriju, jezik i običaje Srba (1849, Skrzyneczka historii, języka i obyczajów Serbów) oraz wydana pośmiertnie pozycja Život i običaji naroda srpskog (1867, Życie i obyczaje ludu serbskiego).

Vuk zredagował kilka roczników kalendarza Danica, mającego charakter rozrywkowy. Zamieszczał tam ludowe pieśni i opowiadania, przekłady z literatur obcych.

Oprócz zapisów typu kronikarskiego Karadžić sporządził wiele biografii wybitnych osobistości pierwszego i drugiego powstania serbskiego, napisał też żywot księcia Milosza Obrenovića. Zajmował się krytyką literacką. Cenionym jest jednak przede wszystkim za to, że dał podstawy nowożytnemu językowi serbskiemu i dokonał radykalnej reformy ortografii polegającej na przypisaniu każdemu dźwiękowi swojego i tylko jednego znaku w oparciu o zasadę Piši kao što govoriš (Pisz jak mówisz).